آشنایی با سازهای انتقالی (Transposing Instruments)
در ساز انتقالی، نام نتی که نوازنده میخواند با صدای واقعی یا «کنسرت» یکسان نیست. برای نمونه، وقتی کلارینت سیبمل نت دوِ نوشتهشده را مینوازد، صدای سیبمل کنسرت شنیده میشود.
این شیوهٔ نتنویسی باعث میشود نوازندهٔ یک خانواده از سازها الگوهای انگشتگذاری آشناتری داشته باشد. برای تنظیم و ارکستراسیون، باید فاصلهٔ میان نت نوشتهشده و صدای واقعی هر ساز را دقیق بدانیم.
نت نوشتهشده و صدای کنسرت
«صدای کنسرت» زبانی مشترک برای اشاره به ارتفاع واقعی صداست. استاندارد رایج کوک، لا۴ را معمولاً برابر ۴۴۰ هرتز میگیرد، اما ارکستر یا پروژه ممکن است مرجع دیگری انتخاب کند. این مرجع کوک را نباید با مفهوم ساز انتقالی یکی دانست.
در پیانو یا ویولن، نت دوِ نوشتهشده معمولاً همان دوِ کنسرت شنیده میشود. در کلارینت سیبمل، دوِ نوشتهشده یک پردهٔ بزرگ پایینتر، یعنی سیبمل کنسرت، صدا میدهد. بنابراین پارت کلارینت برای تولید دوِ کنسرت باید رِ نوشتهشده داشته باشد.
نام کوک ساز چه معنایی دارد؟
وقتی میگوییم سازی «در سیبمل» است، منظور این است که دوِ نوشتهشدهٔ آن، سیبمل کنسرت صدا میدهد. در ساز «در فا»، دوِ نوشتهشده فا کنسرت شنیده میشود. اکتاو واقعی نیز به نوع ساز بستگی دارد و باید جداگانه در نظر گرفته شود.
این نامگذاری دربارهٔ رابطهٔ نت نوشتهشده و صدای واقعی است، نه سرکلید ثابت قطعه. هر ساز انتقالی میتواند در گامها و سرکلیدهای گوناگون بنوازد.
تبدیل نت کنسرت به پارت ساز
برای ساخت پارت از روی صدای کنسرت، نتها را در جهت مخالف فاصلهٔ صدادهی منتقل میکنیم. چون کلارینت سیبمل یک پرده پایینتر صدا میدهد، پارت آن یک پرده بالاتر نوشته میشود. چون هورن فا یک پنجم درست پایینتر صدا میدهد، پارت آن معمولاً یک پنجم درست بالاتر نوشته میشود.
سرکلید نیز باید به همان فاصله منتقل شود. برای جلوگیری از خطا، نخست نوع دقیق ساز و اکتاو صدادهی را مشخص کنید، سپس هم نتها و هم سرکلید را تبدیل و نتیجه را با چند نت مرجع کنترل کنید.
سازهای انتقالی رایج
| ساز | صدای دوِ نوشتهشده | پارت نسبت به صدای کنسرت |
|---|---|---|
| کلارینت سیبمل | یک پردهٔ بزرگ پایینتر | یک پردهٔ بزرگ بالاتر نوشته میشود |
| کلارینت لا | یک سوم کوچک پایینتر | یک سوم کوچک بالاتر نوشته میشود |
| ساکسیفون سوپرانو سیبمل | یک پردهٔ بزرگ پایینتر | یک پردهٔ بزرگ بالاتر نوشته میشود |
| ساکسیفون تنور سیبمل | یک نهم بزرگ پایینتر | یک نهم بزرگ بالاتر نوشته میشود |
| ساکسیفون آلتو میبمل | یک ششم بزرگ پایینتر | یک ششم بزرگ بالاتر نوشته میشود |
| ساکسیفون باریتون میبمل | یک سیزدهم بزرگ پایینتر | یک سیزدهم بزرگ بالاتر نوشته میشود |
| هورن فا | یک پنجم درست پایینتر | یک پنجم درست بالاتر نوشته میشود |
| کر آنگله در فا | یک پنجم درست پایینتر | یک پنجم درست بالاتر نوشته میشود |
| فلوت آلتو در سل | یک چهارم درست پایینتر | یک چهارم درست بالاتر نوشته میشود |
ترومپتها در کوکهای مختلف ساخته میشوند و پارت باید با ساز مورد استفاده هماهنگ باشد. در پارتهای تاریخی هورن نیز کوکهای متنوع و قراردادهای قدیمی دیده میشود؛ نام ساز و اطلاعات ابتدای پارت را مبنا قرار دهید.
سازهای انتقالی اکتاو
برخی سازها نام نت را حفظ میکنند اما یک یا چند اکتاو جابهجا صدا میدهند. گیتار و کنترباس معمولاً یک اکتاو پایینتر از نت نوشتهشده شنیده میشوند؛ پیکولو یک اکتاو بالاتر و کنترفاگوت یک اکتاو پایینتر صدا میدهد.
این نتنویسی از خطوط اضافهٔ فراوان جلوگیری میکند. در موسیقی آوازی، خط تنور در کلید سل نیز غالباً یک اکتاو پایینتر از شکل نوشتهشده اجرا میشود و گاهی علامت اکتاو زیر کلید این موضوع را نشان میدهد.
تفاوت سنتهای نتنویسی
رفتار نتنویسی بعضی سازها به بافت و سنت اجرایی وابسته است. برای نمونه، توبا و یوفونیوم ممکن است در ارکستر با صدای کنسرت و کلید فا نوشته شوند، اما در سنت برخی گروههای بادی پارت انتقالیِ کلید سل داشته باشند.
ریکوردر آلتو با انگشتگذاری مبتنی بر فا نواخته میشود، ولی پارت آن معمولاً در صدای کنسرت نوشته میشود؛ بنابراین صرف متفاوت بودن نت پایهٔ انگشتگذاری، ساز را در آن سنت به پارت انتقالی تبدیل نمیکند. همیشه قرارداد نسخه، گروه و نوازنده را بررسی کنید.
چکلیست تنظیم و اجرا
- نام کامل ساز، کوک و اکتاو صدادهی را ثبت کنید.
- مشخص کنید منبع فعلی در صدای کنسرت است یا پارت انتقالیافته.
- فاصله و جهت انتقال نت و سرکلید را جداگانه کنترل کنید.
- محدودهٔ عملی ساز و ترجیح نوازنده را پیش از نهایی کردن پارت بپرسید.
- چند نت مرجع را با پیانو، تیونر یا نرمافزار نتنویسی بررسی کنید.
- روی پارت، نام ساز و کوک آن را واضح بنویسید.
درک سازهای انتقالی با حفظ کردن فهرستها آغاز میشود، اما با مقایسهٔ منظم «نت نوشتهشده» و «صدای کنسرت» تثبیت میشود. هر بار پیش از انتقال، ساز و سنت نتنویسی همان پروژه را مشخص کنید.