سفری در طول قرنها؛ از سازهای زهی باستانی تا گیتار مدرنی که امروز میشناسیم
گیتار یکی از محبوبترین سازهای زهی جهان است، سازی که امروز در سبکهای موسیقی کلاسیک، فلامنکو، پاپ، جاز و راک حضور دارد. اما این ساز آشنا، محصول یک شبه نبوده و نتیجهی تکاملی چند هزار ساله در میان تمدنهای مختلف است. برای شناخت گیتار امروزی، باید به دنیای سازهای زهی باستانی سفر کنیم.
۱. ریشههای باستانی: نیای مشترک سازهای زهی
اجداد گیتار را باید در سازهای زهی باستانی خاورمیانه و آسیا جستوجو کرد. سازهایی مانند تنبور در بینالنهرین و ایران باستان، و بعدها عود در تمدن اسلامی، از جمله نخستین سازهایی بودند که ساختار «بدنهی صدادهنده بههمراه دسته و زههای کشیدهشده» را معرفی کردند. این سازها قرنها بعد، از طریق تجارت و مهاجرت، به اروپا راه یافتند.
در یونان و روم باستان نیز سازهایی مانند کیثارا (Kithara) وجود داشت که گرچه از نظر ساختار با گیتار امروزی تفاوت زیادی دارد، اما نام «گیتار» احتمالاً ریشه در همین واژهی یونانی دارد.
۲. ورود به اروپا و شکلگیری «گیتار لاتین» و «گیتار موریسکو»
در قرون وسطی، دو نوع ساز مشابه گیتار در اسپانیا رواج داشت: گیتارا لاتینا (Guitarra Latina) با بدنهای شبیه به هشت و زههای کمتر، و گیتارا موریسکا (Guitarra Morisca) که تحت تأثیر سازهای عربی، بدنهای گردتر داشت. این دو ساز بهتدریج در طول قرنهای ۱۳ و ۱۴ میلادی با هم تلفیق شدند و زمینه را برای سازهای بعدی فراهم کردند.
۳. ویولا و گیتار چهار-کوری در رنسانس
در قرن پانزدهم و شانزدهم میلادی، در اسپانیا سازی به نام ویولا د مانو (Vihuela de mano) محبوبیت زیادی در دربار سلطنتی پیدا کرد. این ساز از نظر شکل شبیه گیتار امروزی بود اما کوک آن به عود شباهت بیشتری داشت. همزمان، نسخهی سادهتری به نام گیتار چهار-کوری (four-course guitar) در میان مردم عادی رواج یافت که تنها چهار جفت زه داشت.
۴. گیتار باروک: پنج کورس و آغاز استانداردسازی
در اواخر قرن شانزدهم، یک کورس (جفت زه) دیگر به گیتار اضافه شد و گیتار باروک پنج-کورسی متولد شد. این ساز در سراسر اروپا، بهویژه در فرانسه و ایتالیا، محبوبیت گستردهای یافت. آهنگسازانی مانند گاسپار سانز در اسپانیا آثار مهمی برای این ساز نوشتند که هنوز هم بخشی از رپرتوار گیتار کلاسیک محسوب میشود.
۵. قرن نوزدهم: تولد گیتار کلاسیک مدرن
مهمترین نقطهعطف در تاریخ گیتار، در اواسط قرن نوزدهم و بهدست سازندهی اسپانیایی آنتونیو د توررس خورادو (Antonio de Torres Jurado) رقم خورد. توررس با بزرگتر کردن بدنهی گیتار، تغییر نسبتهای ابعادی، و ابداع سیستم مقوابندی بادبزنی (fan bracing) در زیر صفحهی رویی، صدایی قویتر و متعادلتر برای این ساز به ارمغان آورد.
طراحی توررس چنان موفق بود که تقریباً تمام گیتارهای کلاسیک ساختهشده از آن زمان تاکنون، بر اساس همان الگوی پایه شکل گرفتهاند.
در همین دوران، شش زه بهعنوان استاندارد نهایی گیتار پذیرفته شد؛ ساختاری که تا امروز باقی مانده است.
۶. گیتار در قارهی آمریکا: از سیم فولادی تا رزوناتور
با مهاجرت گیتار به آمریکای شمالی در اواخر قرن نوزدهم، سازندگانی مانند سی. اف. مارتین (C.F. Martin) نسخههایی با سیم فولادی (بهجای زههای روده یا نایلون) طراحی کردند که صدایی بلندتر و درخشانتر داشت؛ مناسب برای موسیقی کانتری، بلوگراس و بلوز. در دههی ۱۹۲۰، شرکت دوبرو (Dobro) و نشنال (National) گیتارهای رزوناتوری را معرفی کردند که با صفحات فلزی داخلی، صدای بلندتری تولید میکردند، پیش از آنکه سیستمهای تقویت الکتریکی رایج شوند.
۷. انقلاب الکتریکی: تولد گیتار الکتریک
در دهههای ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰، با نیاز نوازندگان جاز و بلوز به صدای بلندتر در سالنهای بزرگ، گیتار الکتریک متولد شد. سازندگانی مانند ریکنبکر (Rickenbacker)، لس پل (Les Paul) و بعدها لئو فندر (Leo Fender) با معرفی گیتارهای بدنهتوپر (solid-body) مانند فندر تلکستر (۱۹۵۰) و فندر استراتوکستر (۱۹۵۴)، مسیر موسیقی راکاندرول را برای همیشه تغییر دادند.
خط زمانی خلاصهی تحول گیتار
۸. گیتار امروز
امروز گیتار در سه خانوادهی اصلی به حیات خود ادامه میدهد: گیتار کلاسیک با زههای نایلونی که میراث مستقیم طراحی توررس است، گیتار آکوستیک سیمفولادی که در موسیقی پاپ و فولک کاربرد گسترده دارد، و گیتار الکتریک که ستون فقرات موسیقی راک، متال، بلوز و جاز مدرن محسوب میشود. با این حال، تمام این انواع، ریشه در همان تکامل چند صد سالهای دارند که از دل سازهای زهی خاورمیانه و اسپانیای قرون وسطی آغاز شد.